Vreemdelingenbewaring noodzakelijk, asieldwangsommen niet

De Tweede Kamer debatteerde op dinsdag 21 mei over de wijziging van de wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. Asiel-minister Bart van den Brink was namens het kabinet afgevaardigd. Namens de SGP sprak Diederik van Dijk. Zijn bijdrage aan het debat is hieronder te lezen.

'Recht zonder barmhartigheid wordt hardheid; barmhartigheid zonder recht wordt zwakte.' Dit citaat is op veel terreinen van het leven van toepassing. Of het nu gaat over het gezin, over het samenleven in een buurt of over het asielbeleid. Om te voorkomen dat de juiste balans tussen rechtvaardigheid en barmhartigheid in wetgeving ontbreken, is het noodzakelijk van tijd tot tijd de wet tegen het licht te houden, zoals bij deze wijziging van onze asielwetgeving.

Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring
Op dit moment wordt voor het vastzetten van vreemdelingen hetzelfde wettelijke kader gebruikt als voor het gevangeniswezen, maar met de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring moet de vreemdelingenbewaring een nieuwe beginselenwet krijgen met een ‘eigen’ wettelijk kader. Daarin wordt ruimte gelaten voor de menselijke maat en tegelijkertijd ingezet op een strikt en effectief asielbeleid. De SGP deelt de wens daadkrachtig op te kunnen treden tegen asielzoekers die overlast veroorzaken of weigeren mee te werken. Bij de behandeling van de oorspronkelijke wet heeft mijn fractie al aangegeven dat deze wet vooral de vreemdelingenbewaring regelt, maar dat de terugkeer er wat bekaaid vanaf lijkt te komen. Hoe kijkt deze minister ernaar?

Terugkeer is een wezenlijke bouwsteen in het gebouw van een sluitend asielbeleid. Des te zorgwekkender dat dit al jarenlang dé achilleshiel daarvan is. Welke ambities heeft deze regering om de terugkeercijfers van uitgeprocedeerde vreemdelingen te verhogen?

Meewerkplicht
In Nederland kennen we voor een vreemdeling die geen rechtmatig verblijf heeft de verplichting actief mee te werken aan zijn of haar vertrek. Wanneer de IND of rechter op rechtsgronden heeft bepaald dat je hier niet langer kunt blijven, dan vertrek je. Daarnaast moeten we helder maken dat illegaal verblijf en het tegenwerken van de overheid bij uitzetting door de desbetreffende vreemdeling onaanvaardbaar en dus strafbaar zijn. Op dit moment kent de wet onvoldoende basis om illegaal verblijf aan te pakken. Daarnaast zien we dat asielzoekers tot vlak voor hun uitzetting een nieuwe aanvraag willen indienen, terwijl er vaak helemaal geen nieuwe feiten zijn. Zouden we niet kunnen verkennen of we een periode na de laatste procedure kunnen instellen waarbij het redelijkerwijs is uitgesloten dat er nieuwe feiten zijn aan te voeren?

Lockdown
Het opsluiten van vreemdelingen zien wij als een noodzakelijk kwaad. Het is nooit prettig om mensen of gezinnen hun persoonlijke vrijheid te ontnemen. Toch is het soms noodzakelijk omdat een gedwongen uitzetting anders niet of nauwelijks uit te voeren is. Wat de SGP betreft blijven we van dit middel gebruik maken als dit bijdraagt aan uitzetting of het tegengaan van overlast. Dat de directeur van een inrichting de mogelijkheid krijgt een lockdown in te stellen op het moment dat de veiligheidssituatie van medewerkers en migranten in detentie daarom vraagt, uiteraard omkleed met allerlei waarborgen, vinden wij niet meer dan logisch.

Ongewenstverklaring
Door middel van een nota van wijziging wil de minister ook de mogelijkheden voor ongewenstverklaring uitbreiden. Mijn fractie deelt die inzet. Hoe gaat dit middel straks in de praktijk worden ingezet, zo vraag ik de minister. Kan dit middel bijvoorbeeld ook worden ingezet om antisemitische of aanverwante haatdragende sprekers uit Nederland te weren? Welke mogelijkheden ziet de minister hiervoor, zodat we de import van Jodenhaat actief kunnen dwarsbomen?

Uitvoering
De SGP ziet onder ogen dat dit wetsvoorstel te lang stilligt en dat al te lang een apart juridisch kader voor vreemdelingenbewaring ontbreekt. Welke inwerkingtredingsdatum heeft de minister op het oog? De organisatie die het moet gaan uitvoeren, de Dienst Justitiële Inrichting, kampt met grote personeelstekorten.

• Hoe gaat de minister ervoor zorgen dat dit toch uitvoerbaar is voor DJI?
• Wat gaat hij doen als het personeel er gewoon niet is?
• En hoe voorkomen we dat de dienst wordt opgezadeld met extra verplichtingen die zij onmogelijk waar kan maken?

In de beslisnota lees ik dat dan een aanzienlijk, circa 40 procent, minder cellen beschikbaar blijven voor vreemdelingenbewaring. Dat is echt onwenselijk.

Terugkeerverordening
Binnen de EU wordt hard gewerkt aan een nieuwe Terugkeerverordening. Op dit moment zit deze verordening in triloog, maar als hij daadwerkelijk van kracht wordt dan werkt die rechtstreeks door in de Nederlandse wetgeving. Daarom is het van belang dat we dit wetsvoorstel ook leggen naast de EU-plannen. Ik neem aan dat de minister die vergelijking al lang heeft laten maken.

• Kan hij de uitkomsten daarvan met de Kamer delen?
• Wat we in dit wetsvoorstel regelen, blijft dat in de toekomst mogelijk binnen de EU-voornemens?
• En wat is de inzet van het kabinet in de triloog?
• Ziet hij erop toe dat de verruiming van de mogelijkheden voor gedwongen terugkeer of vreemdelingendetentie niet terug worden geschroefd?

Dwangsommen
De wijzigingsvoorstellen die de regering doet, moeten ervoor zorgen dat de Vreemdelingenwet beter aansluit bij de situatie van 2026. Dat is ook de reden voor de SGP om daar nog een wijzigingsvoorstel aan toe te voegen: het amendement over afschaffing van de rechterlijke dwangsommen. De dwangsomregeling werd ooit ingesteld als stok achter de deur om de IND te bewegen tijdig te beslissen. De tijd dat de asieldwangsommen als zodanig functioneerden, hebben we allang achter ons gelaten. Inmiddels is het zelfs zo dat de dwangsom een averechts effect heeft. De IND gaat er niet sneller van beslissen, maar het levert zelfs vertraging op. De Stand van de Uitvoering van 2023 zegt hierover het volgende: “De Wet Dwangsom heeft een ontwrichtend effect op IND. De IND en aanvragers schieten er niets mee op. Behandelen van dwangsomprocedures vergt tijd en capaciteit, zonder dat dit de IND dichter bij een structurele oplossing brengt.” Er wordt inmiddels een heel team IND-medewerkers ingezet om deze claims af te handelen, terwijl die anders zouden zijn ingezet om aanvragen af te doen.

De maatschappelijke druk om de wachtlijsten weg te werken is wat de SGP betreft hoog genoeg. Daar is geen geldverslindende boeteregeling voor nodig. Bovendien kent geen ander EU-land een dergelijke regeling voor asielzoekers. Om deze redenen is vorig jaar de bestuurlijke dwangsom al afgeschaft, maar de rechterlijke dwangsom bleef nog intact. 79 miljoen euro werd vorig jaar uitgekeerd aan dwangsommen, en dat bedrag zal alleen maar toenemen gelet op de asielfile bij de IND. Per asielzoeker kan het gaan om duizenden tot soms zelfs tienduizenden euro’s. Met de huidige instroom van 700 tot 1.000 asielzoekers per week en een IND die het nu al niet meer aankan, loopt dat behoorlijk in de papieren.

• Kan de minister een berekening geven van de financiële consequenties van het onverhoopt niet aanvaarden van dit amendement, in het licht van de huidige instroomprognoses voor de komende jaren?
• Hoeveel miljoenen gemeenschapsgeld zouden we kwijt zijn aan dwangsommen in 2026, 2027, 2028 en zo verder?
• En wat betekent dit concreet voor de IND-capaciteit in diezelfde jaren?

Inmiddels heb ik vernomen dat de minister in de Eerste Kamer zijn steun al heeft uitgesproken voor dit amendement, waarvoor dank! Zegt het kabinet ook toe dat bij aanvaarding van het amendement zo snel mogelijk de afschaffing wordt doorgevoerd? Ik ga er vanuit dat dit voorstel ook in de Kamer op ruime steun kan rekenen, zeker nu ook de uitvoeringsorganisatie daar zelf om smeekt.

Screening
Tot slot nog een acuut punt. Gisteren ontvingen wij rapportages van de Algemene Rekenkamer. Daaruit blijkt dat de screening van asielzoekers op terrorisme, die binnen 14 dagen zou moeten plaatsvinden, in de praktijk meer dan twee jaar op zich laat wachten. Dat betekent dus dat we geen idee hebben of er ook levensgevaarlijke personen zitten tussen de asielzoekers die wij hier opvangen. Dat is schokkend. Daar bovenop komt dat de minister niet goed geïnformeerd wordt over het screeningsproces bij de IND. Ik vraag de minister op zeer korte termijn met een reactie op deze zorgelijke bevindingen te komen. Daarnaast wil de SGP dat dit gat in onze veiligheidschecks acuut wordt gedicht.